Uythaeling der klokken


Professor Jacques Claes (º 1929) is emeritus hoogleraar psychologie aan de UFSIA en fervent collectioneur van Antwerpse memorabilia. In het boek De gebeurtenis Antwerpen – Hoe het ging en gaat publiceert hij een fors aantal van zijn vondsten. Een daarvan is een met de hand geschreven bundeltje van vijftien pagina’s over gebeurtenissen die plaatsvonden in de stad tussen 1787 en 1799: Merkweêrdige Mémorie, van het geene er sedert 1787 en volgende Jaeren, in Antwerpen en andere plaetsen voorgevallen is. De auteur is onbekend, maar een accuraat verslaggever. Hij maakte ook notities betreffende een paar zwarte dagen voor de Sint-Jorisparochie. Op 6 november 1798 legt hij vast: Verkoping in de O.L.V. kerk van alle cieraeden en effecten, altaers, orgels & cet. Op 12 november gevolgd door: Dergelijke verkooping in St Georgius kerk en vervolgens in alle de andere kerken. De Franse ongelovigen laten het daar niet bij, want op 18 november 1798 noteert hij: Uythaeling der klokken uyt de Torens van St Jacobs, St Georgius, St Andreas, St Walburgis en andere kerken.

Oude Sint-Joriskerk door Pieter Neefs


Van het interieur van de oude Sint-Joriskerk zijn niet veel afbeeldingen bewaard gebleven. De Antwerpse barokkunstenaar Pieter Neefs I (voornaam is ook wel overgeleverd als Peeter, en zijn achternaam ook als Neeffs en Nefs) leefde van 1578 tot vermoedelijk 1660 (het juiste jaar van overlijden is niet bekend). Hij schilderde vaak kerkinterieurs. Dat van de Sint-Pauluskerk vereeuwigde hij alleszins in 1636. Maar er zijn ook twee schilderijen bewaard gebleven die hij vervaardigde van het interieur van de verdwenen Sint-Joriskerk, een in 1656/1657 (Hierbij afgebeeld, het doek bevindt zich in een privécollectie in Duitsland) en een in 1659.

Patroonheiligen


De beelden van engelen, de apostelen, Christus, Maria en Jozef aan de gevel van de Sint-Joriskerk zijn door de meeste mensen tamelijk gemakkelijk te herkennen, maar de vier sculpturen ter hoogte van de spitsboogramen zijn veelal wat lastiger te duiden. Ter herinnering: het betreft Sint Amandus, Sint Eligius, Sint Norbertus en Sint Willebrordus die een grote rol speelden in de kerstening van Antwerpen en om die reden patroonheiligen van de stad zijn.

Geheimzinnig wapenschild



In de Sint-Joris is in het Mariameubel achter de preekstoel een wapenschild afgebeeld met wat ogenschijnlijk een kardinaalsmuts is. Voorts zijn kelk met hostie afgebeeld, en de wapenspreuk Fide et patientia. Die verwijzen naar de Heilige Norbertus. In het parochiearchief bevinden zich documenten die betrekking hebben op jubileumvieringen waarbij de kardinalen Victor Dechamps, Petrus Goossens en Désiré-Joseph Mercier in de Sint-Joriskerk aanwezig waren. Maar zij waren geen Norbertijnen. Bovendien lijkt de muts te weinig kwastjes te hebben voor een kardinaalsmuts en kan het dus die van een aartsbisschop zijn. Het is de facto onduidelijk van wie het wapen is, maar het zou natuurlijk kunnen verwijzen naar Norbertus (die aartsbisschop van Maagdenburg was) zelf, van wie vlakbij het draagmeubel een beeld staat.

Omgang


Ter gelegenheid waarvan deze omgang juist plaatsvond is niet geweten. De foto werd, vermoedelijk in 1932, gemaakt op de spie Begijnenstraat-Bollandusstraat. Onder de draaghemel schrijdt pastoor August Thyssen (van 1925 tot 1963 zielenherder van onze parochie) met de monstrans met de hostie.

Tantum ergo



En bevindt er zich in het archief van de Sint-Jorisparochie werk van Edwar Keurvels? Jawel hoor: in de muziekkast is zijn Tantum ergo te vinden. Het is niet veel, maar toch….

Koorknaap Keurvels


De componist Edward Keurvels (1853-1916), geboren Hubertus Joannes Eduardus Keurvels, was een leerling van Peter Benoit (aan de Sint-Joriskerk gelinkt door zijn Drama Christi) en dirigent bij de Nederlandse Schouwburg (later Bourlaschouwburg, nu Toneelhuis). De schoenmakerszoon Keurvels groeide op in het Sint-Andrieskwartier, en was koorknaap. Echter niet in de Sint-Andrieskerk maar in de Sint-Joriskerk!

Niet voor 1925


Een foto uit de tijd dat er voor de Sint-Joriskerk nog geen eenrichtingsverkeer richting Leien bestond. Vermits de voorste auto sterk lijkt op een model Mercedes 1925 zal de opname niet vóór dat jaar zijn gemaakt.

Wommelgemse zwijnshoofden

Het viel een bezoeker, afkomstig uit die gemeente, op dat het wapen van Wommelgem verwerkt is in het glas-in-loodraam in het front van de Sint-Joriskerk. In het archief is niet direct te vinden wat de gedachte daarachter is. Het zou bizar zijn mochten die twee keer drie zwijnshoofden daar louter ter willekeurige decoratie zijn aangebracht. Indien iemand daarover meer weet houdt het parochiearchief zich aanbevolen.

Uitvaart voor de gesneuvelde parochianen


Op dinsdag 17 augustus 1915 werd in de Sint-Joriskerk een Plechtige Uitvaart voor de Gesneuvelde Parochianen 1914-1915 gehouden, om 10 uren Belgische Tijd. De Groote Oorlog was nog niet gedaan, en er zouden nóg parochianen sneuvelen: later in 1915 nog 1, in 1916 2, in 1917 1 en in 1918 nog 9….

Communiebank


Deze foto van het hoogaltaar is niet gedateerd, maar werd vermoedelijk in de vijftiger jaren genomen. Er stond nog een communiebank. Sint-Joris is hier niet zichtbaar vermits het beeld van Onze Lieve Vrouw van het Kasteel centraal staat te pronken. De opname is dus waarschijnlijk in een Mariamaand gemaakt.

EK


Processie door de Kasteelpleinstraat. Er werd niet genoteerd wanneer en ter gelegenheid waarvan de foto werd getrokken, maar de opname zou gemaakt kunnen zijn ter gelegenheid van het Eucharistisch Kongres dat in 1930 in Mechelen plaatsvond. Daarnaar zouden de letters EK in de stoet kunnen verwijzen. Over de tramsporen zou vanaf 1931 tram 5 passeren. Op 31 december 1956 werd lijn 5 weer opgeheven. Tussen 1957 en 1963 werden de tramsporen van lijn 5 uitgebroken.

Vreemde opstelling


De overheid versoepelde de maatregelen die het coronavirus in bedwang moeten houden. Het is weer toegestaan om ter kerke te gaan, zij het in aangepaste omstandigheden. Vanaf maandag 8 juni 2020 zag de opstelling van de stoelen in de Sint-Joris er daarom vreemd uit. Hopelijk wordt er snel een vaccin gevonden en zal dit straks een ‘echte’ archiefopname zijn.

Tegenlicht


Sfeervolle foto uit een Bourlastraat met tegenlicht en met zicht op de Leopoldplaats. Op de achtergrond de torens van de Sint-Joriskerk. De opname werd gemaakt in 1920. Victor Desguin was toen burgemeester van Antwerpen, Léon Delacroix namens de Katholieke Partij premier van België en Giacomo Giambattista als Benedictus XV paus.

Gelijkenissen


Architect Leo Pieter Suijs, naar wiens ontwerp de Sint-Joriskerk werd gebouwd, was mans genoeg om aan te geven dat hij zich danig had laten inspireren door de basiliek van Sainte-Clotilde in Parijs. De gelijkenis is inderdaad uiterst treffend. Stilistisch nauw verwant aan de Sint-Joriskerk zijn (behalve de Keulse Dom) voorts ontegenzeglijk de Cathédrale de Sainte-Marie in Bayonne, de Regensburger Dom en de dekenale Sint-Petrus-en-Pauluskerk in Oostende.

Bedelbrief uit 1848


De ‘fabriek-raed der parochie’ richtte zich in 1848 tot ‘de stadgenooten’ met de vraag om medehulp voor de heropbouwing der aloude Sint-Joriskerk, ‘verkogt door de voormaelige fransche regering, geduerende de woelingen der omwenteling, den 10 oktober 1798 en het volgende jaer door de koopers tot den grond toe afgebroken’. Ondertussen weten we dat die heropbouwing gelukkig van de grond is gekomen.

Zalige Anna


In het parochiearchief bevindt zich ook een meer dan een eeuw oud aanplakbiljet waarmee indertijd het plechtige feest ter gelegenheid van de zaligverklaring van Anna van Sint Bartholomeus werd aangekondigd. Anna was de stichteres van de Carmel van Antwerpen en werd op 6 mei 1917 zalig verklaard door Paus Benedictus XV. Het triduüm waarmee dat heuglijke feit, in de kerk van de Ongeschoeide Carmelietessen aan Rosier, werd gevierd werd op zondag 13 juni 1917 geopend met een pontificaal lof met kardinaal Mercier.

Sint-Joris in beeld


In, op en bij de Sint-Joriskerk is de beschermheilige door de jaren heen meermaals monumentaal vormgegeven. Bij dezen een overzichtje. De drakendoder prijkt op de imposante muurschildering boven het hoofdaltaar, die Jan Swerts (1820-1879) daar tussen 1859 en 1871 aanbracht:

Het eikenhouten neogotische beeld van Sint-Joris te paard onder de preekstoel werd in de jaren zestig van de 19de eeuw gemaakt door de beeldhouwer Joseph Ducaju (1823-1891):

Het houten 17de eeuwse beeld van Sint-Joris te paard is afkomstig uit de vroegere kerk:

Het Sint-Jorisglasraam achteraan in de kerk werd vervaardigd door de Haarlemse glazenier Han Bijvoet (1897-1975). Het werk dateert uit 1957:

Sint-Joris in het glasraam boven het doksaal is een werk van de Schaarbeekse glas-in-loodmaker Jean-Baptiste Capronnier (1814-1891):

Een afbeelding van de beschermheilige werd ook gedreven in het in 1919 aangebrachte gedachtenismonument voor de gesneuvelden van de Eerste Wereldoorlog. Vermoedelijk is dit de minst in het oog springende:

Uit 1898 dateert het neogotische halfreliëf in het timpaan boven de zijingang van de kerk aan de Schermersstaat. Het is van de hand van Pieter Lecoutere (1831-?):

En dan is er uiteraard nog het beeld van Sint-Joris in de frontgevel van de kerk:

Fraai verlucht


In het magistratenboek van de Kapel van Onze Lieve Vrouw van het Kasteel bevindt zich bij de bladen over het dienstjaar 1928-1929 (toen de heer Rudolphe Plissart voorzitter was) een fraaie tekening van de kerk door H. Van Coppenolle. Vermoedelijk was dat Hélène Van Coppenolle, die ook tekende voor illustraties in Zoo: verzen van Rijn Nauta (Brussel 1938) en Jantje Verdure en Openlucht van Stijn Streuvels (Gent, 1943).

Sfeervol


Sfeervolle foto uit een winterse Bourlastraat met zicht op de Leopoldplaats, en op de achtergrond de torens van de Sint-Joriskerk. De opname werd gemaakt in januari 1935. Camille Huysmans was toen burgemeester van Antwerpen, Georges Theunis namens de Katholieke Unie premier van België, Italië wereldkampioen voetbal en Ambrogio Ratti als Pius XI paus.

Processiebeeld


Een opname van een processie door de parochie. Welke is niet te achterhalen. De schrijn in messing met relieken van de veertig beschermheiligen tegen besmettelijke ziekten wordt door de Begijnenvest gedragen. Het jaartal is vermoedelijk 1938.

Voorstudies


In het parochiearchief wordt een aantal voorstudies voor de fresco’s van Guffens en Swerts, toentertijd door de kunstenaars eigenhandig gekonterfeit, bewaard. Bijvoorbeeld (zie hierboven) Jezus komt bij den H. Joannes in de woestijn, de gunst van het doopsel vragende….

De taal des volks


Jan Swerts (1820-1879) (hieronder) en Godfried Guffens (1823-1901) werkten maar liefst twaalf jaar aan de kruiswegstaties in de Sint-Joriskerk, van 1859 tot 1871. De teksten onder de kruiswegstaties zijn – en bedenk dat zulks in 1871 beslist geen evidentie was – in het Nederlands. Dat bleef destijds niet onopgemerkt. Een paar dagen voor de officiële inwijding was een journalist van de Gazet van Gent al een kijkje komen nemen. Zijn krant publiceerde op 23 november 1871:. Wat wij Vlamingen in dit werk vooral moeten goedkeuren, wat de vaderlandsche gevoelens van de kunstenaars, die het uitvoerden, vooral tot eer strekt, is dat al de opschriften en schriftuurplaatsen zonder uitzondering in de taal des volks in het Vlaamsch zijn vervaardigd. 't Is niet meer dan natuurlijk, zal men zeggen. Eilaas, al wat natuurlijk is, wordt daarom door onze kunstenaars in dergelijke gevallen nog niet in acht genomen. Weinigen hebben de moed de rechten der taal, waar het de opschriften en verklaringen onzer monumenten geldt, te eerbiedigen en te verdedigen. Daarom zijn wij de heren Guffens en Swerts dank verschuldigd, dewijl zij ten minste den moed, en mogen wij er bijvoegen, dit verstand hebben gehad.

Nóg mooier....


Tegen de door een nazomerse zonsondergang gekleurde hemel komen de torens van de Sint-Joriskerk natuurlijk nóg mooier uit….

Geene missen of diensten


In het archief rusten van minstens een eeuw de agenda’s. Daarin  is niet altijd onmiddellijk terug te vinden wat ons nu allemaal duidelijk is. Neem 28 augustus 1914. Geen spóór van het uitbreken van een oorlog, gewoon de notitie 11.00 uur Jaargetijde Mr. Robert Van den Abeele. Pas op donderdag 8 oktober 1914 duikt in de dagelijkse aantekeningen de actualiteit op: Vandaag en den volgenden dag geene missen of diensten kunnen doen ter oorzake van de beschieting der stad.

Torens op ansichten


Twee ansichten van de Sint-Jorispoort in de vroege vorige eeuw. Ook toen was er, met Het Heilig Huisken, reeds horeca te vinden maar er was ook een hoedenwinkel, je kon er naar een kapsalon of inkopen doen in een zaadwinkel. Op de achtergrond in beide gevallen de torens van de Sint-Joriskerk, waarvan de rechter in een geval een stelling torst.

Wante portretteerde Mercier


In het archief van de Sint-Jorisparochie bevindt zich dit knappe portret van Désiré-Joseph Mercier (1851-1926), aartsbisschop van Mechelen van 1926 (kardinaal gecreëerd in 1927) tot aan zijn dood. Het portret werd vervaardigd door Ernest (tekenend met Ernst) Wante (1872-1960). Wante werd opgeleid aan de School voor Tekenkunst in Sint-Niklaas, de Koninklijke Academie in Antwerpen en aan het Hoger Instituut voor Schone Kunsten in Antwerpen. In 1894 won hij de Godecharleprijs. Hij was lange tijd leraar aan de Antwerpse academie. Wante stelde tentoon in binnen- en buitenland. Hij schilderde landschappen en portretten, maar was vooral bekend voor zijn religieuze fresco’s. Muurdecoraties van hem zijn bewaard in kerken en colleges in Antwerpen, Brugge, Brussel, Gent en Shanghai.